Zachowek – co to jest i komu przysługuje?

Według oficjalnej definicji zachowek to nic innego, jak instytucja prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych osób spadkodawcy przed dowolnym korzystaniem przez niego ze swobody testowania i rozporządzania swoim majątkiem w drodze darowizn. 

W życiu przytrafiają się przecież różne sytuacje. Czasami zdarza się tak, że spadkodawca celowo dąży do tego, by jego majątek przypadł tylko niektórym spośród spadkobierców ustawowych (lub nawet komuś zupełnie niespokrewnionemu i nie spowinowaconemu).

Prawo chroni jednak przez tego typu sytuacjami najbliższych krewnych spadkodawcy. Bowiem jak wynika z licznych przepisów prawa, rodzina jest instytucją, której oprócz obowiązków należą się także przywileje. Dlatego właśnie wprowadzono do prawa zachowek – by chronił najbliższą rodzinę zmarłego i zabezpieczał ich finansowo.

Aktem prawnym, który reguluje kwestię obowiązywania instytucji zachowku, jest ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku, znana jako Kodeks cywilny. Dokument ten wszedł w życie wraz z początkiem 1965 roku, choć od tego czasu jego treść była wielokrotnie nowelizowana. Tekst dokumentu znaleźć można w Dzienniku Ustaw nr 16 na rok 1964, pod pozycją 93. 

Podstawowe kwestie dotyczące zachowku zostały na mocy Kodeksu cywilnego uregulowane następująco:

PODSTAWA PRAWNA

§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Art. 991., § 1-2. Kodeksu cywilnego

Kwestia przyjęcia zachowku została opracowana aż w dwudziestu jeden artykułach Kodeksu cywilnego (art. 991-1011). Do tego należy doliczyć także szereg orzeczeń sądowych doprecyzowujących kwestie związane z przyznaniem zachowku. Nic więc dziwnego, że prawo zachowkowe jest jednym z najbardziej problematycznych i spotyka się z tak częstym zaciąganiem porad prawnych wśród powodów i powódek. 

Zachowek to uprawnienie przysługujące tylko najbliższym krewnym zmarłego spadkodawcy, czyli:

Zachowek nie będzie przysługiwał osobom spoza najwęższego kręgu rodzinnego – ani wujostwu, ani kuzynostwu itp. Zachowku nie otrzyma także teściowa, teść, synowa i zięć – niezależne od relacji, jakie ich łączyły. Jedyny sposób na obdarowanie majątkiem osób innych niż najbliższe, to uwzględnienie ich w testamencie lub dokonanie na ich korzyść darowizn. 

Jak wyjaśniliśmy powyżej, zachowek przysługuje tylko najbliższym krewnym zmarłego (dzieciom i rodzicom), a także jego małżonkowi. Od tej reguły istnieje jednak kilka prawnie wskazanych odstępstw.

Osoba, która z racji bliskiego pokrewieństwa lub spowinowacenia jest uprawiona do otrzymania zachowku, może żądać zapłaty określonej sumy pieniężnej. Podmioty zobowiązanie do zapłacenia zachowku to:

Warto w tym miejscu dodać jednak, iż tytułem zachowku nie można żądać wydania określonych przedmiotów z majątku spadkowego. Wszystko dlatego, że zachowek rekompensuje jedynie ekonomiczny interes pokrzywdzonego spadkobiercy. Nie pozwala on na uzyskanie ze spadku konkretnych przedmiotów mających wartość majątkową lub sentymentalną. 

Oznacza to, iż przedmiotem (tytułem) zachowku nie może być między innymi:

Osoba uprawniona do zachowku może żądać określonej części majątku spadkodawcy, a ściślej mówiąc – konkretnej kwoty pieniężnej o wartości określonej jako część majątku spadkowego. Warto jednak mieć na uwadze, iż kwota ta nie jest odgórnie dana ani wskazana w kodeksie cywilnym. Ustawodawca przewidział jedynie podstawowe wzorce wyliczenia zadatku, ale samo określenie sumy przebiega indywidualnie dla każdego przypadku. 

Wartość zachowku zależy od kilku czynników. Chodzi przede wszystkim o liczbę osób, które mogą domagać się zachowku. Co więcej, dla wysokości zadatku istotne jest także określenie wartości darowizn dokonanych za życia przez spadkodawcę darowizn. Oczywiście treść testamentu (ostatnia wola spadkodawcy) też jest brana pod uwagę. 

Wysokość zachowku w 2023 roku

Zachowek nie ma stałej wysokości. Jego kwota zależy od kilku czynników, takich jak:

Do substratu zachowku (stanowiącego podstawę wszelkich wyliczeń spadkowych) zalicza się wartość czynną spadku (aktywa spadkodawcy) pomniejszoną o długi spadkowe (pasywa). Co ważne, na majątek dodatni składa się nie tylko kwota majątku spadkowego, lecz także wartości poszczególnych składników majątkowych, którymi spadkodawca zadysponował jeszcze za życia.

Pokrzywdzony krewny spadkodawcy, który nie został uwzględniony w jego testamencie jako spadkobierca, dysponuje tak zwanym roszczeniem o zapłatę. Dotyczy ono osób powołanych do spadku w testamencie, a także tych, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę. W dalszej kolejności zobowiązaną do zapłaty może stać się osoba z ustanowionym zapisem windykacyjnym.

Formy wypłaty zachowku

Zadośćuczynienie żądaniu wypłaty zachowku polega na zapłacie na rzecz uprawnionego odpowiedniej kwoty pieniężnej. Może to nastąpić:

To już zależy od chęci współpracy ze strony osób zobowiązanych do wypłacenia na rzecz uprawnionego do zachowku odpowiedniej sumy pieniędzy.Warto jednak zauważyć, iż wstępując na drogę sądową, zyskanie wyroku sądowego zobowiązującego do zapłaty zachowku stanowić będzie półmetek całego procesu. Zwykle bowiem zobowiązani do zapłacenia pozwani nie są chętni wywiązać się z orzeczenia sądu. Wówczas należy skorzystać z pomocy egzekucji przez komornika – a to dodatkowy czas i dodatkowe koszty.

Droga sądowa jest bardziej męcząca, czasochłonna i kosztowna (samo złożenie pozwu kosztuje nas 5% od żądanej sumy sporu), jednak czasami nie mamy wyboru i musimy z niej skorzystać. Co pozytywne jednak, to fakt, iż wniesienie pozwu z żądaniem zapłaty zachowku przerywa bieg przedawnienia roszczenia o zachowek. A to może nastąpić już po 5 latach od ogłoszenia testamentu.